Zespół policystycznych jajników (PCOS) stanowi jedno z najczęstszych zaburzeń hormonalnych w obrębie ginekologii. Dotyczy około 5–15% kobiet w wieku rozrodczym i wiąże się z licznymi komplikacjami zdrowotnymi. W artykule przybliżymy mechanizmy rozwoju choroby, przedstawimy najważniejsze objawy oraz omówimy dostępne metody diagnostyka i leczenie. Zwrócimy uwagę na wpływ PCOS na płodność oraz codzienne funkcjonowanie pacjentek, a także zaproponujemy elementy profilaktyki i wsparcia.
Etiologia i patogeneza
Dokładne przyczyny rozwoju zespółu PCOS wciąż nie są w pełni wyjaśnione, jednak wyróżnia się kilka kluczowych czynników:
- Predyspozycje genetyczne – występowanie PCOS w rodzinie zwiększa ryzyko zachorowania.
- Hiperandrogenizm – nadmiar męskich hormonyów (np. testosteronu) zaburza pracę jajników.
- Insulinooporność – komórki organizmu zmniejszają wrażliwość na insulinę, co prowadzi do wzrostu stężenia glukozy i dalszego wydzielania androgenów.
- Czynniki środowiskowe – dieta wysokotłuszczowa, brak aktywności fizycznej i nadwaga sprzyjają rozwojowi zaburzeń metabolicznych.
W efekcie nadmiar androgenów oraz zaburzony metabolizm glukozy powodują powstawanie licznych, niewielkich pęcherzyków na powierzchni jajników. Nieprawidłowa stymulacja hormonalna prowadzi do zaburzeń owulacji i nieregularnych cykleów miesiączkowych.
Objawy kliniczne i rozpoznanie
PCOS może manifestować się wieloma objawami, różniącymi się stopniem nasilenia u poszczególnych pań. Najczęściej obserwuje się:
- Oligo- lub brak miesiączki (amenorrhoea) – nieregularne cykle to jeden z pierwszych alarmujących sygnałów.
- Hirsutyzm – nadmierne owłosienie w typowo męskich okolicach, takich jak twarz, klatka piersiowa czy brzuch.
- Trądzik i łojotok – spowodowane wzmożonym wydzielaniem androgenów.
- Łysienie typu męskiego – przerzedzenie włosów na szczycie głowy.
- Trudności z zajściem w ciążę – wynikające z zaburzeń owulacji i niepłodnośći.
Procedura diagnostyczna
Podstawowy zestaw badań obejmuje:
- Badania hormonalne – pomiar LH, FSH, estradiolu, prolaktyny, testosteronu i SHBG.
- Test tolerancji glukozy – ocena reakcji organizmu na podaną dawkę glukozy.
- Ultrasonografia przezpochwowa – uwidacznia charakterystyczne pęcherzyki w jajnikach.
- Badanie USG jamy brzusznej – w razie potrzeby różnicowania zmian w obrębie innych narządów.
Rozpoznanie stawia się, gdy u pacjentki występują co najmniej dwa z trzech kryteriów Rotterdam: hiperandrogenizm kliniczny lub biochemiczny, zaburzenia owulacji oraz charakterystyczny obraz jajników w USG.
Leczenie i postępowanie terapeutyczne
Głównym celem terapii jest przywrócenie regularnych cykleów miesiączkowych, poprawa insulinowrażliwości oraz redukcja nadmiaru androgenów. Zazwyczaj stosuje się postępowanie wieloetapowe:
- Modyfikacja stylu życia – dieta o obniżonym indeksie glikemicznym, regularna aktywność fizyczna i redukcja masy ciała.
- Terapia farmakologiczna:
- Metformina – zmniejsza insulinooporność i wspiera normalizację owulacji.
- Chroioniczny hormon gonadotropowy (CHG) oraz leki modulujące funkcję przysadki – w przypadkach planowania ciąży.
- Doustne środki antykoncepcyjne – stabilizują poziom hormonów i zmniejszają hirsutyzm.
- Antyandrogeny – flutamid, spironolakton w terapii objawowej nadmiernego owłosienia.
- Zabiegi wspomagające płodność:
- Stymulacja owulacji klomifenem lub letrozolem.
- Inseminacja wewnątrzmaciczna (IUI) oraz zapłodnienie in vitro (IVF) u pacjentek z oporną formą PCOS.
Ważne jest indywidualne dostosowanie terapii, uwzględniające preferencje pacjentki oraz współistniejące schorzenia. Elastyczność leczenia pozwala minimalizować działania niepożądane i poprawia jakość życia kobiet z PCOS.
Komplikacje i długofalowe skutki zdrowotne
Nieleczony PCOS może prowadzić do wielu problemów ogólnoustrojowych:
- Zwiększone ryzyko cukrzycy typu 2 – w związku z chroniczną insulinoopornośćą.
- Nadciśnienie tętnicze i dyslipidemia – czynniki sercowo-naczyniowe.
- Obciążenie układu krzepnięcia – zwiększone prawdopodobieństwo zakrzepów.
- Zespół metaboliczny – kumulacja czynników ryzyka chorób cywilizacyjnych.
- Ryzyko stanów przednowotworowych – wydłużona ekspozycja endometrium na estrogeny bez progesteronu może sprzyjać hiperplazji błony śluzowej macicy.
Regularne kontrole ginekologiczne i endokrynologiczne pomagają monitorować przebieg choroby oraz zapobiegać powikłaniom.
Znaczenie wsparcia psychologicznego i społecznego
Diagnoza PCOS często wywołuje stres, obniżenie poczucia wartości oraz trudności w relacjach partnerskich. Wsparcie psychologa lub grup wsparcia może:
- Poprawić motywację do zmian w stylu życia.
- Pomóc radzić sobie z obniżoną samooceną i objawami hirsutyzmu.
- Zwiększyć skuteczność terapii dzięki wymianie doświadczeń.
Kompleksowe podejście, łączące terapię medyczną, dietetyczną oraz psychologiczną, przynosi najlepsze efekty i pozwala pacjentkom prowadzić pełne, satysfakcjonujące życie.
