Diagnoza bezpłodność stanowi jedno z najważniejszych wyzwań w ginekologii. W procesie oceny płodności kobiety lekarz bierze pod uwagę wiele czynników: od analizy cyklu miesiączkowego, przez badania hormonalne, po ocenę strukturalną narządów płciowych. Dokładne rozpoznanie pozwala wyselekcjonować optymalne metody leczenia oraz zwiększa szansę na sukces terapeutyczny.
Definicja i znaczenie problemu
Termin bezpłodność odnosi się do braku możliwości uzyskania ciąży po roku regularnych, niechronionych stosunków płciowych. W praktyce ginekologicznej rozróżnia się:
- Pierwotną – gdy kobieta nigdy nie zaszła w ciążę.
- Wtórną – gdy kobieta miała już jedną lub więcej ciąż, ale następnie nie może ponownie zajść w ciążę.
Problem dotyka zarówno kobiety, jak i ich partnerów. Około 30–40% przyczyn leży po stronie żeńskiej, kolejne 30–40% po stronie męskiej, a w pozostałych przypadkach mamy do czynienia z czynnikami obojga lub przyczynami nieustalonymi.
Przyczyny po stronie żeńskiej
Przyczyny kobiecej bezpłodności można podzielić na trzy główne grupy: zaburzenia cyklu, nieprawidłowości anatomiczne oraz czynniki endokrynologiczne.
1. Zaburzenia owulacji
- Zespół policystycznych jajników – PCOS.
- Niewydolność ośrodka podwzgórzowo-przysadkowego.
- Przedwczesna niewydolność jajników.
Brak owulacji uniemożliwia powstanie komórki jajowej gotowej do zapłodnienia. Lekarz analizuje długość i regularność cykli, często zlecając kontrolę poziomu hormonów takich jak FSH, LH czy estradiol.
2. Nieprawidłowości anatomiczne
- Zrosty w jamie macicy.
- Niewydolność szyjki macicy.
- Niedrożność jajowodów.
Badanie ultrasonograficzne i histeroskopia pozwalają ocenić stan jamy macicy i światło jajowodów. W razie wątpliwości wykonuje się histerosalpingografię lub laparaskopię z testem koloru.
3. Czynniki endokrynologiczne
- Choroby tarczycy – nadczynność lub niedoczynność.
- Hiperprolaktynemia.
- Cukrzyca.
Zaburzenia hormonalne mogą prowadzić do nieregularnych krwawień i braku owulacji. Poziom hormonów tarczycy i prolaktyny jest rutynowo oznaczany w ramach diagnostyki.
Metody diagnostyczne stosowane przez ginekologa
Pełna ocena płodności wymaga połączenia badania klinicznego, laboratoryjnego i obrazowego. Kluczowe elementy to:
Wywiad i badanie przedmiotowe
- Analiza historii menstruacji: czas trwania, objętość i regularność.
- Wykluczenie infekcji dróg rodnych.
- Ocena masy ciała i wskaźnika BMI.
Badania hormonalne
- FSH, LH, estradiol – ocena funkcji jajników.
- Prolaktyna – przyczyna amenorrhoea.
- TSH, FT4 – badanie tarczycy.
- AMH – marker rezerwy jajnikowej.
Badania wykonuje się we wczesnej fazie cyklu miesiączkowego. Wyniki pozwalają zidentyfikować zaburzenia endokrynologiczne oraz ocenić rezerwę jajnikową pacjentki.
Techniki obrazowe
- USG przezpochwowe – ocena struktury jajników i macicy.
- Histeroskopia – ocena jamy macicy.
- Laparoskopia – ocena narządów miednicy małej i drożności jajowodów.
USG pozwala wykryć guzy, polipy i zrosty, natomiast laparoskopię stosuje się w przypadku podejrzenia endometriozy czy zrostów pooperacyjnych.
Ocena czynnika męskiego
Pełne badanie nie może pominąć partnera. Ocena męskiego czynnika obejmuje:
- Spermiogram – analiza liczby, ruchliwości i morfologii plemników.
- Badania hormonalne – testosteron, FSH, LH.
- Badanie ogólne moczu i USG jąder.
Niekiedy konieczne jest badanie genetyczne, szczególnie przy skrajnie obniżonej liczbie plemników lub azoospermii.
Znaczenie diagnostyki immunologicznej i infekcyjnej
Coraz częściej podkreśla się rolę czynników immunologicznych i przebycia przewlekłych infekcji. W ramach diagnostyki wykonuje się:
- Badanie na obecność przeciwciał przeciwplemnikowych.
- Posiewy wymazów z dróg rodnych.
- Ocena stężenia cytokin prozapalnych.
Infekcje wirusowe, bakteryjne czy chlamydiowe mogą prowadzić do zrostów i nieprawidłowości funkcjonalnych błony śluzowej macicy.
Rola diagnostyki genetycznej
W przypadku nawracających niepowodzeń implantacji lub poronień konieczne jest wykonanie badań genetycznych:
- Analiza kariotypu pary.
- Testy na mutacje w genach wpływających na płodność.
Wyniki pozwalają zakwalifikować parę do specjalistycznego leczenia, włączając techniki wspomaganego rozrodu.
Planowanie dalszego postępowania
Po ustaleniu przyczyn bezpłodności ginekolog opracowuje indywidualny plan leczenia. Może on obejmować:
- Lekoterapię hormonalną – stymulację owulacji.
- Zabiegi chirurgiczne – usunięcie polipów, zrostów.
- Techniki wspomaganego rozrodu – inseminacja, IVF.
- Poradnictwo dietetyczne i zmianę stylu życia.
Wdrożenie wielospecjalistycznego podejścia – współpraca ginekologa, endokrynologa i embriologa – zwiększa skuteczność terapii.
