Endometrioza to przewlekłe schorzenie, które dotyka znaczną liczbę kobiet w wieku rozrodczym. Charakteryzuje się obecnością komórek endometrium poza jamą macicy, co prowadzi do przewlekłego zapaleniowego procesu, silnego bólu i zaburzeń funkcji narządów miednicy mniejszej. Rozpoznanie i skuteczne leczenie wymaga interdyscyplinarnego podejścia oraz indywidualnego doboru metod terapeutycznych.
Etiologia i patogeneza endometriozy
Dokładne przyczyny powstania endometriozy wciąż pozostają nie w pełni wyjaśnione. Najpopularniejsze teorie obejmują retrogradację miesiączkową, zmiany immunologiczne oraz czynniki genetyczne. W trakcie cyklu miesiączkowego krew i fragments endometrium mogą przemieszczać się przez jajniki do jamy otrzewnej, gdzie przylegają do innych narządów. Tam, pod wpływem hormonów, ulegają cyklicznym zmianom, prowadząc do powstawania zrostów, torbieli i bolesnych stanów zapalnych.
W badaniach naukowych wskazuje się również na rolę zaburzeń układu odpornościowego. U pacjentek z endometriozą dochodzi do nieprawidłowego rozpoznawania i eliminacji tkanek endometrium poza jamą macicy, co sprzyja ich przetrwaniu i rozwojowi. Czynniki środowiskowe, takie jak zanieczyszczenie powietrza czy ekspozycja na estrogenopodobne substancje, mogą nasilać procesy chorobowe.
Objawy kliniczne i diagnostyka
Typowe objawy endometriozy obejmują:
- Bolesne miesiączkowanie (dysmenorrhoea),
- Przewlekłe dolegliwości w obrębie miednicy, nasilające się pod koniec cyklu,
- Ból podczas stosunku (dyspareunia),
- Problemy z płodnością,
- Bolesne oddawanie moczu lub stolca w okresie miesiączki.
Wstępna diagnoza opiera się na szczegółowym wywiadzie oraz badaniu ginekologicznym. Badania obrazowe, takie jak ultrasonografia przezpochwowa, pomagają zidentyfikować torbiele endometrialne (tzw. czekoladowe) na jajnikach. W niektórych przypadkach wykonuje się rezonans magnetyczny (MRI), który pozwala ocenić głębsze zmiany w obrębie miednicy.
Ostateczne potwierdzenie rozpoznania uzyskuje się przy użyciu techniki laparoskopowej. Podczas laparoskopii możliwe jest bezpośrednie zobrazowanie ognisk endometriozy, pobranie wycinków do badania histopatologicznego oraz jednoczesne zastosowanie procedur leczniczych.
Leczenie farmakologiczne i chirurgiczne
Wybór metody terapii zależy od stopnia zaawansowania choroby, wieku pacjentki, jej planów reprodukcyjnych oraz nasilenia objawów. W leczeniu farmakologicznym stosuje się:
- Środki przeciwbólowe (analgetyki i niesteroidowe leki przeciwzapalne),
- Hormonalną terapię estrogen-progestagenową,
- Agoniści GnRH, prowadzący do stanu pseudo-menopauzy,
- Progestageny systemowe lub wewnątrzmaciczne (np. wkładki zawierające lewonorgestrel).
Operacyjne usunięcie ognisk endometriozy jest wskazane w przypadku zaawansowanych zmian, dużych torbieli jajnikowych oraz przy utrzymującym się nasilonym bólu pomimo farmakoterapii. Zabieg laparoskopowy jest preferowany ze względu na mniejszą inwazyjność, krótszy czas rekonwalescencji i lepsze wyniki estetyczne. W trakcie laparoskopii usuwa się zmiany, rozdziela zrosty i jednocześnie ocenia stan pozostałych struktur miednicy.
Zaburzenia płodności a endometrioza
U kobiet z endometriozą często występują trudności z zajściem w ciążę. Mechanizmy prowadzące do zaburzeń płodności obejmują:
- Zmiany anatomiczne i zrosty ograniczające ruchomość jajowodów,
- Nieprawidłowe środowisko immunologiczne w jamie miednicy,
- Wpływ cytokin prozapalnych na funkcję komórek rozrodczych,
- Obniżoną jakość oocytów.
W zależności od stopnia zaawansowania dysfunkcji rozrodczej stosuje się techniki wspomaganego rozrodu, takie jak inseminacja domaciczna lub zapłodnienie in vitro (IVF). W wielu przypadkach prawidłowe przygotowanie przed planowaną procedurą obejmuje hormonalną supresję zmian endometrialnych.
Rola stylu życia i profilaktyka
Chociaż bezwzględna profilaktyka endometriozy jest trudna, odpowiednie działania mogą zmniejszyć ryzyko rozwoju objawów lub spowolnić progresję choroby. Zalecenia obejmują:
- Utrzymanie prawidłowej masy ciała i aktywność fizyczną,
- Dietę bogatą w przeciwutleniacze i kwasy omega-3,
- Redukcję stresu oraz techniki relaksacyjne,
- Regularne wizyty u ginekologa oraz monitorowanie cyklu.
Wczesne wykrycie zmian endometrialnych zwiększa szanse skutecznej interwencji i poprawy komfortu życia.
