Menstruacja to nie tylko cykliczne krwawienie – to złożony proces regulowany przez sieć precyzyjnie skoordynowanych hormonalnych sygnałów. Każda zmiana w cyklu może oznaczać zakłócenia w działaniu endokrynologianego układu, dlatego warto poznać najważniejsze przyczyny nieprawidłowości i możliwości interwencji medycznej.
Podstawy fizjologii cyklu miesiączkowego
Cykl miesiączkowy dzieli się na fazy: folikularną, owulacyjną i lutealną. W pierwszej fazie dominują estrogeny, które pobudzają wzrost pęcherzyków w jajnikach. W fazie owulacyjnej dochodzi do uwolnienia komórki jajowej, a następnie, pod wpływem progesteronu, następuje przygotowanie błony śluzowej macicy do ewentualnej implantacji zarodka. Niedobory bądź nadmiary poszczególnych hormonów wywołują zaburzenia w długości, intensywności i regularności krwawienia.
- Faza folikularna – wzrost pęcherzyków i synteza estrogenów.
- Owulacja – nagły wzrost LH i uwolnienie jajeczka.
- Faza lutealna – wydzielanie progesteronu, przygotowanie endometrium.
Za przebieg cyklu odpowiada oś podwzgórze–przysadka–jajniki. Zakłócenia sygnałów z podwzgórza lub przysadki powodują nieregularne lub zbyt obfite krwawienia. Stąd kluczowa jest prawidłowa diagnostyka endokrynologiczna.
Najczęstsze zaburzenia hormonalne a miesiączka
Nieprawidłowości w cyklu mogą wynikać z różnych dysfunkcji gruczołów dokrewnych. Poniżej omówiono wybrane schorzenia:
1. Zespół policystycznych jajników (PCOS)
PCOS to schorzenie związane z nadmiarem androgenów, insulinoopornością i często otyłością. Kobiety z PCOS skarżą się na nieregularne, skąpe lub wręcz brak miesiączki. W obrazie ultrasonograficznym jajników widać liczne pęcherzyki, a zaburzenia metaboliczne nasilają syntezę androgenów.
2. Nadczynność i niedoczynność tarczyca
Hormony tarczycy wpływają na metabolizm oraz syntezę białek, w tym hormonów płciowych. Zarówno nadczynność, jak i niedoczynność prowadzą do zaburzeń cyklu: krwawienia mogą być nieregularne, zbyt obfite lub wydłużone. W diagnostyce oznacza się poziomy TSH, fT3 i fT4.
3. Hiperprolaktynemia
Podwyższony poziom prolaktyna hamuje uwalnianie GnRH, co blokuje owulację. Efektem są oligomenorrhea lub amenorrhea. Przyczyną mogą być guzy przysadki, leki psychotropowe lub przewlekły stres.
Diagnoza i metody leczenia
Ocenę funkcji hormonalnej rozpoczyna szczegółowy wywiad medyczny, badanie przedmiotowe i badania laboratoryjne. Standardowe testy to:
- oznaczenie poziomów FSH, LH, estradiolu;
- TSH, fT3, fT4 – w przypadku podejrzenia dysfunkcji tarczycy;
- prolaktyna – przy podejrzeniu hiperprolaktynemii;
- glukoza i insulin a – w diagnostyce insulinooporności;
- badanie USG ginekologiczne – ocena struktury jajników i endometrium.
W zależności od przyczyny lekarz proponuje odpowiednie leczenie:
- terapia hormonalna – estrogeny i progestageny;
- leki obniżające poziom prolaktyny (np. bromokryptyna);
- leki tyreostatyczne lub preparaty lewotyroksyny;
- metformina – w PCOS i insulinooporności;
- chirurgia endoskopowa (laparoskopowa) – w wybranych przypadkach.
Styl życia a równowaga hormonów
Profilaktyka i wspomaganie leczenia opiera się na modyfikacji codziennych nawyków:
- regularna aktywność fizyczna – poprawia wrażliwość na insulinę i reguluje poziomy hormonów;
- zbilansowana dieta – bogata w błonnik, kwasy omega-3 i źródła białka;
- redukcja stresu – techniki relaksacyjne, joga, medytacja;
- dbanie o prawidłową masę ciała – nadwaga pogłębia zaburzenia metaboliczne;
- unikanie toksyn – palenie papierosów i nadmierne spożycie alkoholu negatywnie wpływają na układ hormonalny.
W codziennej profilaktyce warto także monitorować cykl przy pomocy aplikacji mobilnych lub kalendarza, zwracając uwagę na regularność i charakter krwawienia. W razie niepokojących odchyleń należy skonsultować się z lekarzem ginekologiem lub endokrynologiem.
