Prolaktyna odgrywa kluczową rolę w funkcjonowaniu układu rozrodczego kobiet, oddziałując na wiele procesów hormonalnych i fizjologicznych. Poznanie jej mechanizmów działania oraz wpływu na miesiączkowanie jest niezbędne zarówno dla pacjentek, jak i specjalistów z zakresu ginekologii. Poniższy tekst przybliża, czym jest prolaktyna, jak wpływa na cykl menstruacyjny oraz jakie konsekwencje może nieść jej nadmiar lub niedobór.
Czym jest prolaktyna i jak powstaje?
Prolaktyna to hormon białkowy produkowany głównie przez przysadkę mózgową. Wydzielanie prolaktyny reguluje dopamina, która w warunkach fizjologicznych hamuje jej syntezę. Do pozaprzysadkowych źródeł prolaktyny zalicza się szyszynkę, komórki immunologiczne oraz łożysko w okresie ciąży.
- Struktura molekularna: polipeptyd o masie ok. 23 kDa.
- Główne funkcje: inicjacja laktacji, modulacja układu odpornościowego, wpływ na zachowania prokreacyjne.
- Regulacja: oś dopamina-prolaktyna działa w sprzężeniu zwrotnym.
W warunkach spoczynkowych stężenie prolaktyny we krwi kobiet w wieku reprodukcyjnym wynosi zazwyczaj 5–25 ng/ml. Wzrost tego parametru może sygnalizować patologiczne zmiany lub adaptacyjne reakcje organizmu (np. w ciąży).
Fizjologia cyklu menstruacyjnego a prolaktyna
Cykl miesiączkowy dzieli się na fazę folikularną, owulację oraz fazę lutealną. W każdej z tych faz poziom różnych hormonów — estrogen, progesteron, gonadotropiny — ulega wahaniom, co warunkuje przygotowanie endometrium lub złuszczanie błony śluzowej macicy.
Rola prolaktyny w fazie folikularnej
- W początkowej fazie cyklu prolaktyna utrzymuje się na niskim poziomie, co sprzyja wzrostowi pęcherzyka Graffa pod wpływem FSH i LH.
- Nieznaczne wahania stężenia PRL mogą wpływać na produkcję estrogenu.
Okres owulacji
- Przed owulacją krótkotrwale wzrasta stężenie prolaktyny, co pomaga w stabilizacji procesów jajeczkowania.
- Wysoki poziom PRL może jednak prowadzić do zaburzeń wydzielania LH i opóźnienia pęknięcia pęcherzyka.
Faza lutealna
- W fazie lutealnej prolaktyna działa synergistycznie z progesteronem, wspierając utrzymanie endometrium.
- W okresie przedmiesiączkowym wysoki poziom PRL może przyczyniać się do występowania objawów napięcia przedmiesiączkowego.
Przyczyny hiperprolaktynemii i jej skutki
Podwyższony poziom prolaktyny, określany jako hiperprolaktynemia, może wynikać z wielu czynników, zarówno czynnościowych, jak i patologicznych.
- Przyczyny czynnościowe: stres, intensywny wysiłek fizyczny, karmienie piersią, hipoglikemia.
- Przyczyny patologiczne:
- Gruczolaki przysadki (prolactinoma).
- Leki przeciwhistaminowe, przeciwdepresyjne, neuroleptyki.
- Niewydolność tarczycy (wzrost TRH stymuluje PRL).
- Choroby wątroby i nerek (zaburzenia eliminacji hormonu).
Objawy hiperprolaktynemii
- Amenorrhoea lub oligomenorrhoea (amenorrhoea – brak miesiączki).
- Galaktorrhea – nieprawidłowy wypływ mleka.
- Spadek libido, suchość pochwy, bóle głowy, zaburzenia widzenia (przy dużych guzach).
- Niepłodność wskutek hamowania pulsacyjnego wydzielania GnRH.
Diagnostyka i postępowanie terapeutyczne
Aby wykluczyć lub potwierdzić hiperprolaktynemię, wykonuje się serię badań:
- Badanie stężenia prolaktyny na czczo, kilka godzin po przebudzeniu.
- Test stymulacji TRH lub test hamowania dopaminą.
- Ocena poziomu TSH, fT4 w kierunku czynności tarczycy.
- W razie potrzeby rezonans magnetyczny przysadki.
Leczenie farmakologiczne
- Agoniści dopaminy: bromokryptyna, kabergolina — najczęściej pierwsza linia terapii.
- W przypadkach oporności lub nietolerancji można zastosować chinagolid.
- Monitorowanie: regularne badania PRL co 3–6 miesięcy i kontrolne MRI.
Interwencje chirurgiczne i radioterapia
- Usunięcie guza – wskazane przy dużych makrogruczolakach z uciskiem na nerwy wzrokowe.
- Radioterapia – stosowana rzadko, w leczeniu opornym na farmakoterapię.
Wpływ stylu życia i profilaktyka
Codzienne nawyki mogą wspierać prawidłową regulację poziomu prolaktyny oraz utrzymanie zdrowego cyklu menstruacyjnego:
- Unikanie przewlekłego stresu – techniki relaksacyjne, joga, medytacja.
- Zbilansowana dieta: produkty bogate w witaminy B6, magnez, cynk.
- Regularna, umiarkowana aktywność fizyczna – zapobiega nadmiernemu wzrostowi PRL.
- Ograniczenie używek: kofeiny i alkoholu.
- Kontrola masy ciała – otyłość może nasilać zaburzenia hormonalne.
Świadome dbanie o równowagę hormonalną pozwala na zmniejszenie ryzyka zaburzeń płodności i zachowanie optymalnego stanu zdrowia reprodukcyjnego.
